عنوان:وقتي آندری وايدا با «كاتين» رودررو شد
http://www.birtak.com/cinema/id/007914.php
«كاتين» آخرين ساخته آندری وايدا تبديل به پديدهاي ملي شده است. تاكنون 9/2 ميليون لهستاني از زمان اكران فيلم در سپتامبر گذشته به تماشاي آن نشستهاند. گرچه همه مردم لهستان از قتلعام جنگل كاتين خبر داشتند اما طي 45 سال حكمراني شوروي هيچكس اجازه نداشت حرفي برخلاف اظهارنظر رسمي درباره اين واقعه بزند: مسبب اين فاجعه نازيها بودند.
در مارس 1940 استالين فرمان قتل 22 هزار افسر لهستاني را صادر كرد كه در ميانشان وكلا، پزشكان و استادان دانشگاه زيادي نيز بودند. در نهايت ميخائيل گورباچف در سال 1990 مسووليت كشورش در اين فاجعه را پذيرفت و دو سال بعد بوريس يلتسين، اصل فرمان استالين مبني بر قتل افسران را به لخ والسا، رهبر جديد لهستان داد. كشتار نخبگان لهستاني در كاتين و ديگر نقاط اين كشور، بخشي از برنامه استالين براي از بين بردن طبقه روشنفكر لهستان بود.
وايدا تنها 13 سال داشت كه پدرش را در اين فاجعه از دست داد. پدر وايدا كه افسر سوارهنظام بود پيش از كشتهشدن، مدتي را در زندان كاركوف در اوكراين به سر برده بود. جسد پدر وايدا هيچگاه پيدا نشد و مادر وايدا تا پايان عمرش در انتظار روزي بود كه همسرش بازگردد. كارگردان 82 ساله با ناراحتي ميگويد: «واقعا حرفي درباره پدرم نميتوانم بزنم. تنها ميتوانم بگويم او برايم شخصيتي آرماني بود و زماني مرد كه بيش از هر وقت ديگر به او احتياج داشتم.»
وايدا كه كار خود را بهعنوان نقاش آغاز كرد، طي دوران كارياش فيلمهايي متعدد براي كاوش در تاريخ پيچيده زادگاهش ساخته است. وايدا فعاليت خود در مقام كارگردان را در سال 1954 با «نسل»، نخستين فيلم از سهگانهاش درباره جنگ جهاني دوم در كنار «كانال» و «خاكستر و الماس»، آغاز كرد. از جمله معروفترين فيلمهاي وايدا ميتوان به «سرزمين موعود» درباره تجربه كاپاتاليسم در لودز، «مرد مرمرين» با موضوع افول محبوبيت كارگري در دوره كمونيسم و «مرد آهنين» كه داستانش در دوران تولد اتحاديه كارگري در گدانسك ميگذاشت، اشاره كرد.
گرچه «كاتين» جزو رقباي دريافت اسكار بهترين فيلم خارجي امسال بود اما وايدا ميگويد فيلم را براي تماشاگران لهستاني ساخته است. «حتي مطمئن نيستم نسل جوان لهستان از آن خوششان بيايد.» اما ظاهرا بسياري از لهستانيها مايل به دانستن درباره اين دوره تاريك از گذشتهشان هستند.
«كاتين» از آن دست فيلمهايي بود كه وايدا هيچگاه تصور نميكرد قادر به ساختش باشد، چراكه هيچوقت انتظار فروپاشي شوروي را نداشت «فكر ميكردم اين حكومت تا ابدا ادامه خواهد داشت.» با وجود اين زماني كه انجام كار ميسر شد، مشكل اصلي وايدا نه پول بلكه فيلمنامه بود. نگارش فيلمنامه اين فيلم 10 سال طول كشيد و در اين راه از خاطرات بسياري از مردم عادي طي سالهاي 1939 تا 1945 بهره گرفته شد. آندري مولارچيك در سال 2007 رمان «پس از مرگ» را نوشت و وايدا كه علاقه زيادي به اين رمان پيدا كرده بود برخي شخصيتهاي آن را وارد فيلمنامه خود كرد. «تا پيش از آن عمده توجه من معطوف وجه سياسي و تاريخي داستان بود.»
«كاتين» بهجاي آنكه از زاويه ديد افسران روايت شود، از نگاه مادران و خواهراني كه در انتظار عزيزانشان هستند روايت ميشود. در آخرين صحنه فيلم كه بسيار تكاندهنده نيز هست، شاهد كشتار برنامهريزي شده افسران هستيم؛ گلولهاي به جمجمه مردان دستبندزده شليك ميشود، جسدها در گورهاي دستهجمعي ريخته و در نهايت رويشان با خاك پوشيده ميشود. به گفته وايدا: «اين يك موقعيت بسيار استثنايي بود. بدترين خيانتها در حق اين افسران صورت گرفت. گرچه افسرها زنداني روسها بودند اما به آنها اطمينان داشتند. اين افسران متقاعد شده بودند بهزودي عازم جنگ عليه آلمانها خواهند شد.»وايدا درباره زخمهاي كهنه بدون هيچگونه پردهپوشي صحبت ميكند: «اين زخمها از تاريخمان شكل گرفتهاست. بزخي زخمها تنها هنگامي التيام مييابند كه از وجودشان آگاه شويم و اين نقش و وظيفه هنر است.»
«كاتين» برخلاف تعجب در روسيه نيز بسيار مورد استقبال قرار گرفت. در حقيقت بيشتر منتقدان روس اين فيلم را حمله به استالين ميدانند و نه مردم روسيه. وايدا بهويژه از نوشته يكي از نشريات مخالف دولت روسيه موسوم به «نووايا گازتا» بسيار لذت برده است. طبق نوشته اين نشريه، بازرسان حقيقتياب لهستاني بايد اجازه دسترسي به تمام 183 جلد اسناد «كاتين» را داشته باشند و نهتنها 67 جلدي كه تاكنون ديدهاند. «اگر فيلم من كمكي به افشاي اين اسناد بكند، بزرگترين موفقيت عمرم را به دست آوردهام.»«در قرن هجدهم ما براي صد سال از روي نقشه جهان حذف شديم. آنچه ما را نجات داد، دو چيزي بود كه پدرانمان برايمان به يادگار گذاشته بودند: سرزميني كه در آن زندگي ميكرديم و زبان و ادبياتمان.» وايدا در پايان ميگويد كه دوست دارد فيلمي درباره لهستان معاصر بسازد. «مشكل اصلي بهدستآوردن چيز دندانگيري براي تصويركردن است. قهرمانان امروز ما كجا هستند.؟